„ქალი როგორც სხვა“ – ჰან კანგის “ვეგეტარიანელი”
ჰან კანგი თანამედროვე, სამხრეთკორეელი ავტორია. მისი რომანი „ვეგეტარიანელი“ გასულ წელს ითარგმნა ქართულად და აქაურ მკითხველზე დიდი შთაბეჭდილებაც მოახდინა.
„ვეგეტარიანელი“ მოგვითხრობს ახალგაზრდა ქალ იონგჰეზე, რომელიც მოულოდნელად გადაწყვეტს, რომ ვეგეტარიანელი გახდეს. ამბავს სამი პერსპექტივით ვეცნობით: იონგჰეს ქმრის, სიძის (დის ქმარი) და დის. რომანში თითქმის არ ისმის იონგჰეს ხმა.
რომანს უამრავი შრე აქვს, თუმცა ამ სტატიაში მხოლოდ ფემინისტურ ნაწილზე ვისაუბრებ.
„ვეგეტარიანელი“ განსაკუთრებულად ნაყოფიერ ნიადაგს წარმოადგენს სიმონ დე ბოვუარის ფემინისტური თეორიების ინტერპრეტაციისთვის. განსაკუთრებით მისი ორი ფუნდამენტური კონცეფციის — „ქალი როგორც სხვა“ და იდეა, რომ „ქალად არ იბადებიან, არამედ ყალიბდებიან“, რომლებიც დეტალურად არის გააზრებული „მეორე სქესში“. აღნიშნული თეორიული ჩარჩო საშუალებას გვაძლევს, იონგჰეს პერსონაჟი წავიკითხოთ არა როგორც ინდივიდუალური ფსიქოლოგიური კრიზისის მატარებელი, არამედ როგორც პატრიარქალური წესრიგის მიერ ჩამოყალიბებული და საბოლოოდ მის წინააღმდეგ მიმართული სუბიექტი.
დე ბოვუარის მიხედვით, ისტორიულად ქალი განისაზღვრება როგორც „სხვა“, რაც გულისხმობს, რომ იგი არ არის ავტონომიური სუბიექტი, არამედ ყოველთვის აღიქმება მამაკაცთან მიმართებით, როგორც მისი დამატება ან ანარეკლი. სწორედ ამ პერსპექტივით არის კონსტრუირებული იონგჰეს ხმაც ტექსტში: რომანის ნარატივი მას არ უთმობს პირდაპირ ხმას და მის იდენტობას ქმნიან სხვა პერსონაჟები — ქმარი, სიძე და და. იონგჰე ამგვარად წარმოდგენილია როგორც ობიექტი, რომლის შესახებაც საუბრობენ, მაგრამ რომელიც თავად არ ლაპარაკობს. ეს დუმილი არ არის მხოლოდ ნარატიული ხერხი; ის ასახავს ქალის იმ მდგომარეობას, რომელსაც დე ბოვუარი აღწერს, როგორც სუბიექტურობისგან ჩამოშორებას და „სხვად“ ქცევას. შესაბამისად, იონგჰეს არსებობა ტექსტში განისაზღვრება არა საკუთარი სურვილებითა და აზრებით, არამედ იმ ინტერპრეტაციებით, რომლებიც მასზე სხვებს აქვთ.
მეორე მხრივ, დე ბოვუარის ცნობილი ფორმულა — „ქალად არ იბადებიან, არამედ ყალიბდებიან“ — ხაზს უსვამს, რომ გენდერული იდენტობა სოციალური კონსტრუქტია, რომელიც კულტურული ნორმებისა და მოლოდინების შედეგად ყალიბდება. იონგჰეს შემთხვევაში ეს კონსტრუქცია მკაფიოდ იკვეთება მისი სოციალური როლების მეშვეობით: იგი უნდა იყოს „კარგი ცოლი“, მორჩილი და უხმო, შეესაბამებოდეს ყოველდღიური ცხოვრების სტანდარტებს და არ დაარღვიოს ნორმები. მისი გადაწყვეტილება, უარი თქვას ხორცზე, ამ კონსტრუქციის უხეში დარღვევაა. ვეგეტარიანელობა აქ ფუნქციონირებს არა როგორც არჩევანი, არამედ როგორც სოციალური იდენტობის უარყოფა — იონგჰე წყვეტს იმ როლში ყოფნას, რომელიც მას საზოგადოებამ „დააკისრა“.
ამგვარად, იონგჰეს ტრანსფორმაცია შეიძლება გავიგოთ როგორც მცდელობა, თავი დააღწიოს „ქალად გახდომის“ პროცესს, რომელიც დე ბოვუარის მიხედვით, ინდივიდის თავისუფლებას ზღუდავს. თუმცა, პარადოქსულად, მისი წინააღმდეგობა სრულად ვერ გადაიქცევა აქტიურ სუბიექტურობაში: იგი არ იძენს ხმას ტრადიციული გაგებით, არამედ უფრო და უფრო შორდება ადამიანურ სოციალურ სივრცეს. ეს გარემოება აჩენს მნიშვნელოვან კითხვას — წარმოადგენს თუ არა მისი უარი და დუმილი გათავისუფლების ფორმას, თუ იგი საბოლოოდ იმავე სისტემის ტრაგიკულ შედეგს ასახავს, რომელიც ქალს „სხვის“ პოზიციაში ამყოფებს.
საბოლოოდ, დე ბოვუარის ორივე კონცეფციის გამოყენება გვიჩვენებს, რომ იონგჰეს პერსონაჟი არ ატარებს მხოლოდ ინდივიდუალურ დრამას; იგი წარმოადგენს იმ სტრუქტურული ძალადობის გამოხატულებას, რომელიც ქალის იდენტობას განსაზღვრავს და ზღუდავს. მისი ვეგეტარიანელობა, დუმილი და თვითგამორკვევის უკიდურესი ფორმები შეიძლება წაკითხულ იქნეს როგორც მცდელობა, დაანგრიოს „სხვად“ ქცევის მექანიზმი და უარი თქვას იმ პროცესზე, რომლის მეშვეობითაც „ქალად ყალიბდებიან“.
